Cách thoát cảnh "overthinking" mãi mãi
Đọc bài này và vĩnh biệt overthinking, và tự chủ kinh tế lập tức (Lương lên 50, +1 nguồn thu, không còn nhìn người khác mà sống).
Dựa trên công trình nghiên cứu của Solomon Asch cách đây 80 năm và được tái hiện trong series Mind Field của Vsauce với 24 triệu subscribers.
Video này đạt 4.5tr lượt xem và thiết kế lại hoàn toàn cách tui ứng xử với người khác, tiếp tục là top 10 video đáng xem nhất năm nay của tui. (riêng năm nay tui dành hơn 400h xem Youtube)
Bài viết này sẽ thay đổi mãi cách anh em đang sống và làm việc với người khác (từ trò chuyện, lắng nghe, làm việc... đến đồng ý, phản đối trong cuộc họp, quyết định đi teambuilding hay không).
Anh em cũng sẽ phát hiện ra cách đơn giản nhất, và khả thi nhất, có thể áp dụng gần như lập tức là ngưng biến mình trở thành một... con khỉ đột (đọc cuối bài sẽ hiểu).
Bài này dành cho anh em nào:
Đang kiếm 20-30 triệu/tháng trở lên mà vẫn cảm thấy thiếu thốn, chưa đủ, muốn nhiều hơn.
Đang có công việc tạo ra thu nhập ổn định nhưng lại không cảm thấy hạnh phúc, yên tâm.
Cảm thấy mệt mỏi kiệt sức khi phải đối mặt với những lời mời đám cưới, teambuilding công ty.
Trong video Mind Field, Michael Stevens tái hiện lại thí nghiệm của Asch, nhưng thêm vài trò để xem não bộ có thể bị thao túng đến mức nào.
Thí nghiệm gốc của Asch thì đơn giản là cho 1 người thật ngồi chung với 7 diễn viên (người thật không biết 7 người kia là diễn viên). Chiếu lên màn hình 2 tấm hình: Tấm 1 có 1 đường thẳng, Tấm 2 có 3 đường A, B, C. Hỏi: “Đường nào bằng với đường ở Tấm 1?”, câu hỏi này chỉ cần không mù là có thể trả lời đúng (vô cùng dễ).
Nhưng Asch bắt 7 diễn viên trả lời SAI một cách đồng loạt sau đó quan sát xem người thật sẽ làm gì.
Kết quả là 75% người thật đã chọn theo đám đông ít nhất 1 lần, dù mắt họ thấy rõ đáp án đúng. Và khi được hỏi sau đó, họ không nói “Tôi biết đúng nhưng tôi chọn sai để hòa nhập”. Họ tự thuyết phục bản thân: “Chắc mình nhìn sai, mọi người đều nói thế mà.”
Trong Mind Field, Michael Stevens đưa thí nghiệm lên level khác. Ổng cho diễn viên kể một câu chuyện cực kỳ vô nghĩa (về con hươu cao cổ mang cái laptop, không có gì hài hước cả), rồi bắt tất cả diễn viên cười sảng khoái, vỗ tay, khen “hay quá”. Người tham gia thật lúc đầu ngơ ngác, nhưng vài giây sau... anh ta cũng cười theo. Và khi được phỏng vấn, anh ta nói: “Tôi nghĩ tôi đã tự làm cho nó buồn cười trong đầu mình.”
Anh em thấy nó quen không, có giống mấy lần anh em được mời cưới, trong lòng không muốn đi nhưng mà vì ai cũng đi nên anh em cũng phải “chịu khó” để theo mọi người không? Hoặc là mấy đợt teambuilding phải chơi trò chơi đó, anh em chỉ muốn nghỉ ngơi nhưng vẫn “bị bắt” ra tham gia cùng dù trong lòng không thích (vẫn phải chơi và cười, tỏ ra vui vẻ).
Có phải là nếu như biến mất hoặc lủi vào một góc mà không phải trả giá gì (như sếp nói này kia, đồng nghiệp xa lánh) thì anh em sẽ lập tức từ chối ngay, đúng không?
Não bộ của chúng ta không được lập trình để TƯ DUY ĐÚNG.
Não bộ được lập trình để SỐNG SÓT TRONG BẦY.
Và cách sống sót tốt nhất từ thời tiền sử là làm theo đám đông. 100,000 năm trước, con người nào “lập dị” thường bị bỏ lại phía sau và trở thành bữa tối của hổ đói.
Và tới giờ này, não bộ anh em vẫn đang chạy hệ điều hành từ 100,000 năm trước, cái được thiết kế cho cuộc sống săn bắn hái lượm trong bầy khỉ 50 con. Thế nên giờ anh em đang sống trong xã hội hiện đại với 1,000+ “tín hiệu bầy đàn” mỗi ngày từ mạng xã hội, zalo, báo chí, nhóm kín... Não chịu chết vì chưa kịp thích nghi.
Và đây là lý do tại sao anh em chưa lên lương 50 triệu:
Để lên lương 50 triệu, anh em cần: Học skill mới, làm dự án bên ngoài, hoặc đàm phán với sếp. Tất cả đều cần năng lượng tinh thần dồi dào để tập trung sâu. Nhưng mỗi ngày não bộ anh em phải xử lý:
49 tin nhắn trên 3 kênh chat (mỗi tin não phải scan xem “mình có cần phản hồi không”)
20 notifications mạng xã hội (mỗi cái não phải “so sánh mình với người khác”)
8 cái report hay đề xuất hay email (mỗi cái não phải “điều chỉnh tone cho phù hợp với từng người”)
Lướt Tóp tóp giải trí thấy sự thành công của người trẻ (não tiếp tục phải “tự vệ để không cảm thấy thua kém”)
Tính sơ sơ não anh em “quét xung quanh xem mình có hợp bầy không” khoảng 80+ lần/ngày. Mỗi lần tốn khoảng 2-3 phút (vì não phải đánh giá tình huống + điều chỉnh cảm xúc/hành vi). Tính ra khoảng 3-4 giờ mỗi ngày chỉ để làm việc ngầm để “đảm bảo không bị đuổi khỏi bầy”.
Đó là lý do tại sao anh em về nhà thấy mệt mỏi dù chả làm gì nặng.
Chừng nào anh em mới hiểu là mình không mệt vì công việc. Cái khiến anh em mệt là vì đã trở thành một con khỉ đột quá giỏi (luôn quét xung quanh, nhìn bầy đàn và điều chỉnh hành vi để hòa nhập).
Và khi về nhà, anh em chỉ còn đủ sức lướt tóp tóp rồi ngủ. Không còn tí năng lượng để học kỹ năng mới hay làm thêm bất kỳ gì nữa. (chưa kể lướt tóp tóp sẽ mệt tiếp vì phải so sánh vô thức tiếp)
Vậy giải pháp là gì?
Tui có một câu châm ngôn mà mỗi sáng thức dậy tui nhắc lại: “Mình là số một giữa một bầy khỉ đột.”
Nghe buồn cười nhưng hiệu quả hơi bị ghê nha. Để tui giải thích:
Phương pháp 1: Chọn bầy khỉ đột đúng để “làm khỉ đột giỏi” có lợi cho mình
Vì não bộ anh em luôn muốn “làm theo bầy đàn”, thì thay vì chống lại cơ chế này, hãy thao túng chủ động nó: Chọn một bầy khỉ đột mà họ đang làm những thứ anh em muốn làm.
Nếu anh em muốn kiếm thêm 10-20 triệu/tháng từ dự án ngoài, đừng ở trong bầy khỉ đột mà họ cứ than “kinh tế khó khăn, làm gì cũng không có tiền”. Hãy tìm một bầy khỉ đột mà họ coi việc “kiếm thêm 10 triệu là chuyện bình thường”.
Lúc đó não bộ anh em sẽ tự động điều chỉnh kiểu: Thấy họ dậy 5h sáng dành ra 2h làm dự án phụ, anh em cũng sẽ dậy 5h (không phải vì ý chí mạnh mẽ, mà vì não nghĩ: “Ở bầy này, ngủ nướng là kỳ quặc”). Thấy họ từ chối những cuộc gặp gỡ vô ích, anh em cũng sẽ từ chối (vì não nghĩ: “Đây là chuẩn mực của bầy này”).
Thay vì tự học một mình (rồi 3 ngày sau bỏ cuộc), hãy tham gia một khóa học có cộng đồng học viên tích cực. Khi anh em thấy 10 người khác post tiến độ học tập lên group hàng ngày, não bộ sẽ tự động cảm thấy áp lực: “Ơ, trong bầy này mọi người đều học đều đặn. Mình cũng phải học không là bị bỏ lại.”
Và đó là áp lực TỐT, vô cùng tốt vì nó đẩy anh em tiến lên mà không tốn ý chí. (tức là cái năng lượng mình đang mất mỗi ngày mà không hề biết)
Nhưng có một điều quan trọng anh em cần nhớ là khi đã chọn bầy, hãy all-in. Đừng để bản thân có lối thoát dễ dàng (kiểu đóng học phí rồi vẫn không tham gia group, vẫn lẩn quẩn với bạn bè cũ hay than vãn). Vì giai đoạn đầu não sẽ “phản kháng” (thói quen cũ kéo lại), nhưng nếu kiên trì 2-3 tuần, não sẽ chấp nhận “đây là bầy mới” và bắt đầu tuân thủ theo chuẩn mới.
Phương pháp 2: Khi buộc phải ở trong bầy khỉ đột độc hại, hãy nhắc mình: “Mình là số một giữa bầy khỉ đột”
Anh em không thể tránh hoàn toàn những môi trường độc hại (công sở drama, group chat toxic, họ hàng hay so sánh mỗi độ tết đến xuân về). Nhưng anh em có thể thao túng não bộ bằng cách chuyển sang “góc nhìn nhà nghiên cứu”.
Thay vì tham gia vào cảm xúc của đám đông (nghe họ than, anh em cũng bất an theo), hãy tưởng tượng anh em là khoa học gia đang quan sát đàn khỉ đột (khẹc khẹc éc éc).
Anh em đang phải sống trong rừng Tanzania (giống Tarzan) để nghiên cứu tinh tinh, nhưng anh em sẽ không bao giờ “trở thành tinh tinh”. Anh em chỉ quan sát, ghi chép, rồi về nhà phân tích.
Khi nghe đồng nghiệp than “lương thấp quá”, thay vì cảm thấy bất an, hãy nghĩ: “À, họ đang tuân thủ bầy đàn với nhau về cảm xúc tiêu cực. Đây là hành vi bầy đàn điển hình. Thú vị thật.” Rồi đóng group chat lại, làm tiếp việc mình.
Khi nghe đồng nghiệp nói về drama đang hót, đu trend này kia, idol nào xuất hiện, scandal nào đang diễn ra, hãy nghĩ: “À, họ đang tìm kiếm sự chấp nhận bầy đàn thông qua những thông tin phổi biến.”
Nghe hơi bựa nhưng hiệu quả miễn chê nha (há há). Vì khi anh em “dán nhãn” (labeling) hiện tượng đang diễn ra, anh em sẽ tạo ra một khoảng trống giữa “kích thích” và “phản ứng”.
Thay vì mặc định nó là:
Nghe than vãn→ Bất an ngay lập tức
Anh em chuyển nó thành:
Nghe than vãn → “À đây là hiệu ứng bầy đàn” → Quyết định có phản ứng hay không.
Và mỗi lần làm vậy (dần thành thói quen), anh em lại bảo toàn được một chút năng lượng. Cộng dồn lại, mỗi ngày anh em sẽ bảo toàn được khoảng 2-3 giờ não bộ (không phải làm khỉ đột).
Dùng 2-3 giờ đó (cộng với năng lượng tiết kiếm được) để học kỹ năng, làm thêm dự án... anh em trở nên vượt trội hơn người khác (và nó cộng gộp theo thời gian) là điều không thể tránh khỏi.
Tóm lại: “Mình là số một giữa một bầy khỉ đột” có nghĩa là:
Chọn bầy khỉ đột đúng (nơi mọi người làm những thứ mình muốn làm), rồi để não bộ tự động “làm theo” họ
Khi ở trong bầy độc hại, nhắc mình “mình là nhà nghiên cứu”, chỉ quan sát không tham gia cảm xúc
Cả 2 cách đều không đòi hỏi ý chí sắt đá hay kỷ luật gì ghê gớm, anh em chỉ cần hack lại cơ chế mà não bộ vốn đã chạy sẵn thôi.
---
Vào một ngày đẹp trời nào đó của năm 2026, có thể anh em sẽ ngẫm lại và nhận ra bản thân mình đã vượt mốc 50 triệu (và có thêm nguồn thu 20-30 triệu/tháng), mà không cần ý chí sắt đá hay thay đổi tính cách gì cả. Chỉ cần chuyển từ “làm khỉ đột giỏi trong bầy sai” sang “làm khỉ đột giỏi trong bầy đúng” mọi thứ đã thay đổi hoàn toàn.
Chúc mừng anh em đã hiểu được cách áp dụng cơ bản nhất của Mind Feild về “sự tuân thủ theo số đông”.
(câu thần chú “số một giữa bầy khỉ đột” là tui tự bịa nha, và tui cũng đang xài nó, học từ Phan Việt hihi)