Có một kiểu thành tích rất phổ biến trong học tập hiện nay:
“Tôi đã hoàn thành khóa học.”
Nghe rất ổn.
Bạn xem hết 32 video.
Làm đủ quiz.
Thanh progress bar lên 100%.
Nhận certificate.
Course được đánh dấu Completed.
Nhưng có một câu hỏi khó chịu hơn:
Bây giờ bạn làm được gì mà trước khóa học bạn chưa làm được?
Và đôi khi, câu trả lời là:
Không rõ.
Đây là một vấn đề lớn.
Bởi vì chúng ta đang dùng completion — việc hoàn thành nội dung — như bằng chứng cho learning.
Trong khi hai thứ đó hoàn toàn không giống nhau.
Bạn có thể xem hết một khóa Sales mà vẫn không bán được hàng
Giả sử tôi học một course về Sales.
Course có 20 bài:
Customer Psychology
Discovery Call
Objection Handling
Pricing
Negotiation
Closing
Follow-up
Tôi xem hết.
Tôi thậm chí còn nhớ được khá nhiều.
Nếu có một bài trắc nghiệm:
“Discovery Question là gì?”
Tôi có thể trả lời đúng.
Nhưng sáng hôm sau, tôi gặp một tình huống thật:
Tôi có một sản phẩm khá tốt.
200 người vào landing page.
12 người hỏi.
Không ai mua.
Bây giờ tôi phải làm gì?
Đây mới là lúc chuyện trở nên thú vị.
Tôi phải tìm hiểu:
Có phải offer không hấp dẫn?
Hay customer không hiểu product?
Hay giá sai?
Hay traffic sai?
Hay họ có nhu cầu nhưng chưa đủ urgency?
Hay sales conversation có vấn đề?
Hay tôi thậm chí đang giải sai problem cho customer?
Không còn đáp án A, B, C, D nữa.
Không có instructor đứng cạnh để nói:
“Bây giờ hãy áp dụng Framework số 3.”
Tôi phải figure it out.
Và khả năng làm được việc đó mới gần với năng lực thực sự.
Course completion chỉ cho biết bạn đã đi qua content
Đây là distinction rất quan trọng.
Content là những thứ được đưa cho bạn:
video, bài đọc, framework, ví dụ, exercise.
Capability là thứ bạn có thể làm được.
Hai thứ không giống nhau.
Một người có thể consume rất nhiều content mà capability tăng rất ít.
Ví dụ:
Bạn xem 100 video về swimming.
Bạn hiểu freestyle.
Biết cách thở.
Biết chân phải đạp thế nào.
Biết lỗi phổ biến.
Bạn có thể nói chuyện về swimming rất thông minh.
Nhưng nếu ném bạn xuống bể mà bạn không bơi được thì:
Bạn biết rất nhiều about swimming.
Nhưng bạn chưa know how to swim.
Trong rất nhiều lĩnh vực, giáo dục đang nhầm hai thứ này.
Chúng ta đang đo thứ dễ đo
Tại sao các learning platform thích Course Completion?
Bởi vì nó cực kỳ dễ đo.
Video đã xem chưa?
Có.
Quiz đã làm chưa?
Có.
Module đã hoàn thành chưa?
Có.
Progress:
100%.
Rất đẹp.
Nhưng những câu hỏi quan trọng hơn lại khó đo:
Người này có thực sự hiểu không?
Gặp một tình huống mới, họ có biết phải làm gì không?
Họ có nhận ra khi nào framework này không nên dùng không?
Họ có thể kết hợp nhiều kiến thức để giải quyết một vấn đề chưa từng gặp không?
Khó hơn nhiều.
Vì vậy chúng ta thường mắc một lỗi rất con người:
Cái gì dễ đo thì chúng ta biến nó thành mục tiêu.
Thế là “học xong khóa” trở thành mục tiêu.
Trong khi đáng lẽ mục tiêu phải là:
Có thêm một năng lực.
Problem tạo ra bằng chứng mạnh hơn
Bây giờ thay đổi đơn vị.
Đừng hỏi:
Bạn đã học khóa Sales chưa?
Hãy đưa cho learner một problem:
Một sản phẩm có nhiều người quan tâm nhưng rất ít người mua. Hãy tìm nguyên nhân và đề xuất cách kiểm chứng.
Lúc này learner phải làm một loạt việc.
Họ phải hỏi:
Tôi cần biết thêm dữ liệu gì?
Họ phải phân biệt:
Đây là fact hay assumption?
Họ phải hình thành một vài hypothesis.
Hypothesis có thể hiểu đơn giản là:
Một lời giải thích tạm thời mà chúng ta chưa biết chắc đúng hay sai và cần kiểm chứng.
Ví dụ:
“Có thể customer muốn sản phẩm nhưng chưa hiểu tại sao nó đáng giá 5 triệu.”
Sau đó learner phải nghĩ:
Làm thế nào để kiểm tra giả thuyết này?
Phỏng vấn customer?
Xem sales call?
Thử thay đổi message?
Thử offer khác?
So sánh conversion rate?
Bây giờ chúng ta bắt đầu nhìn thấy năng lực.
Không phải qua việc learner nói:
“Tôi biết Customer Research.”
Mà qua việc:
Họ biết khi nào cần research, research cái gì, lấy evidence nào, và dùng evidence đó để ra quyết định.
Biết một framework chưa phải là biết dùng framework
Có một kiểu người học rất phổ biến.
Bạn nói một vấn đề.
Họ lập tức trả lời:
“À, cái này dùng Jobs to Be Done.”
Vấn đề khác:
“Cái này dùng SWOT.”
Vấn đề nữa:
“Cái này dùng Design Thinking.”
Nghe có vẻ rất hiểu biết.
Nhưng một người giỏi hơn thường hỏi:
Tại sao phải dùng framework đó?
Evidence nào khiến anh nghĩ nó phù hợp?
Nếu assumption ban đầu sai thì sao?
Có cách giải thích nào khác không?
Điểm khác biệt nằm ở đây.
Người mới thường nhớ tool.
Người giỏi hiểu problem.
Tool chỉ được gọi vào khi cần.
Một bác sĩ không được đánh giá bằng số textbook đã đọc
Thử áp dụng logic “course completion” sang một nghề khác.
Một bác sĩ nói:
Tôi đã đọc hết 12 cuốn sách về tim mạch.
Không ai kết luận:
Tuyệt vời. Vậy anh chắc chắn là bác sĩ tim mạch giỏi.
Chúng ta muốn biết:
Khi gặp một bệnh nhân đau ngực, anh hỏi gì?
Anh loại trừ nguyên nhân nào trước?
Anh cần xét nghiệm gì?
Dữ liệu nào đáng lo?
Khi hai dấu hiệu mâu thuẫn nhau, anh xử lý thế nào?
Tức là chúng ta muốn nhìn thấy performance trong context.
Context có nghĩa đơn giản là:
Tình huống thực tế mà kiến thức phải được sử dụng.
Không có context, một người có thể biết rất nhiều mảnh kiến thức riêng lẻ.
Nhưng năng lực chỉ thực sự xuất hiện khi họ biết lấy đúng mảnh kiến thức vào đúng thời điểm để xử lý một tình huống cụ thể.
Vì vậy, problem nên trở thành một đơn vị quan trọng của learning
Course vẫn có ích.
Tôi không nghĩ nên bỏ course.
Course rất tốt để:
xây nền tảng;
giới thiệu một domain;
tổ chức kiến thức;
giúp người mới không bị lạc.
Nhưng có lẽ chúng ta đã trao cho course một vai trò lớn hơn mức nó đáng có.
Course nên là nguồn tài nguyên.
Không nhất thiết phải là đơn vị trung tâm của việc học.
Thay vì:
Course → Module → Lesson → Quiz → Completed
ta có thể nghĩ theo một cấu trúc khác:
Problem → Attempt → Gap → Learn → Try Again → Evidence
Learner gặp một problem.
Họ thử giải.
Hệ thống quan sát họ mắc ở đâu.
Thiếu kiến thức gì thì học kiến thức đó.
Thiếu skill gì thì luyện skill đó.
Sau đó quay lại problem.
Thử tiếp.
Cho tới khi họ giải quyết được.
Lúc đó learning không còn xoay quanh:
“Tôi đã xem bao nhiêu?”
Mà xoay quanh:
“Tôi đã làm được gì?”
Assessment cũng phải thay đổi
Nếu mục tiêu của education là capability, assessment không thể chỉ hỏi learner nhớ gì.
Ta cần cho họ những tình huống mà họ phải use knowledge.
Ví dụ thay vì hỏi:
Positioning là gì?
Có thể đưa một case:
Một brand đang bán sản phẩm giống 20 đối thủ khác. Customer không hiểu tại sao nên chọn họ. Hãy xác định vấn đề và đề xuất một hướng positioning.
Thay vì hỏi:
Thesis là gì?
Đưa năm đoạn văn và hỏi:
Đâu là claim chính? Nó có đủ tranh luận được không? Nếu không, hãy sửa.
Thay vì hỏi:
Common factor extraction là gì?
Đưa một tập hợp problem có cấu trúc khác nhau và xem learner có nhận ra khi nào nên factor hay không.
Lúc đó assessment không chỉ đo:
Bạn nhớ cái gì?
Mà bắt đầu đo:
Bạn có thể làm gì với cái bạn biết?
Đây mới là evidence của learning
Evidence nghĩa là bằng chứng.
Nếu một learner nói:
Tôi đã học Strategy.
Đó là thông tin.
Nếu LMS nói:
Learner completed Strategy Course — 100%.
Đó là dữ liệu về hoạt động.
Nhưng nếu learner có thể:
phân tích một market;
nhận diện một strategic problem;
tìm alternatives;
chỉ ra trade-offs;
đưa ra lựa chọn;
giải thích vì sao chọn;
thay đổi quyết định khi evidence thay đổi;
thì chúng ta bắt đầu có evidence về capability.
Đó là một loại bằng chứng mạnh hơn rất nhiều.
“Tôi học rồi” là một câu khá vô nghĩa
Lần tới khi ai đó nói:
Tôi học Sales rồi.
Có thể hỏi:
Anh xử lý được loại sales problem nào?
“Tôi học Marketing rồi.”
Anh giải được marketing problem nào?
“Tôi học Critical Thinking rồi.”
Khi gặp một claim đáng ngờ, anh làm gì khác trước đây?
“Tôi học Argument rồi.”
Anh có thể xây một argument mạnh từ evidence không?
Nếu không trả lời được những câu đó, có lẽ course đã hoàn thành.
Nhưng learning thì chưa chắc.
Có lẽ chúng ta nên đổi progress bar
Progress bar hiện nay thường nói:
73% course completed.
Tôi muốn một progress bar khác.
Nó có thể nói:
Bạn đã giải được 8/12 loại problem trong domain này.
Hoặc:
Bạn có thể giải problem quen thuộc độc lập.
Bạn đang học cách xử lý problem mới và mơ hồ.
Hoặc:
Capability này đã có evidence ở 4 contexts khác nhau.
Đây sẽ là một cách nhìn learning hoàn toàn khác.
Không phải:
Bạn đã đi qua bao nhiêu content?
Mà là:
Thế giới có thể đưa cho bạn những problem nào mà bây giờ bạn đã xử lý được?
Đó mới là câu hỏi tôi quan tâm.
Vì cuối cùng, thế giới thật không đưa cho chúng ta quiz.
Nó đưa cho chúng ta problems.