Vì sao bạn "mắc kẹt" và cách để thoát ra
Muốn giàu lên dù đang làm mướn ngày 8 tiếng (có thu nhập trên 65, tài khoản sẵn vài trăm tr), anh em phải thấm thía sự “giả dối cuộc đời” và cách hoạt động của “thế giới ngầm”.
(nó cũng là điều mà bất kỳ tỷ phú tự thân nào cũng biết nhưng ít người dám công khai, vì nó có hại cho họ)
Đây xứng đáng là phát hiện đáng giá nhất của tui trong năm 2025 này. (tui đã dành hơn 400+ giờ xem và nghiên cứu về những thứ quan trọng quyết định đến thu nhập chỉ riêng trong năm nay)
Dành cho anh em nào đang
Làm thuê 8 tiếng mỗi ngày nhưng lương không được 30 triệu (dù đã làm vài năm)
Đã từng nghĩ sẽ tạo ra thêm 1-2 nguồn thu nhập phụ (như freelance hay kinh doanh ngoài) nhưng không cái nào ra tiền vì chỉ đang dừng ở ý tưởng.
Cảm thấy mất niềm tin cuộc sống, đặc biệt là khi nghe đến “khoá học” (cảm giác như mình bị ngu, cảm giác mình sắp bị gạt)
Ngoài mặt thì tự tin nhưng bên trong đang hơi “rén” vì thế hệ trẻ đang dùng AI kinh quá, cảm thấy bản thân đang có nhiều dấu hiệu tụt lại phía sau (vòng xoáy loại bỏ đào thải)
Bài này (dài) nói về những sự thật “giả dối” đang âm thầm điều khiển phần lớn các hành động của anh em (và của tui), khiến chúng ta luôn bị mắc kẹt (vì chúng được thiết kế ra để làm điều đó) và cách để thoát khỏi nó dù cho hiện tại anh em đang không có gì (tiền, tri thức, mối quan hệ).
Hãy xem video và cả bài viết này để phá vỡ “điểm tắc nghẽn” và tạo sự đột phá của riêng mình (giống như tui). (Dù trước đó anh em phải bối rối chấp nhận bản thân có thể chỉ là những con bò đang được chăm để vắt sữa đều đặn, những chú cừu được nuôi để xén lông ngô nghê)
Dựa trên công trình nghiên cứu về lựa chọn tự do và ảnh hưởng tiềm thức được Michael Stevens (Vsauce) tái hiện lại trong series Mind Field với 24 triệu subscribers.
Trong video Michael Stevens mở đầu bằng một câu chuyện nghe hơi “xàm xí”: Ổng nói về bữa ăn sáng bacon và trứng, một món ăn mà ai cũng nghĩ là “truyền thống” từ xưa đến giờ.
Nhưng thực tế thì hơi khác, sự thật là món ăn này không hề “tự nhiên” hay “truyền thống” gì cả. Nó là sản phẩm của một chiến dịch marketing tinh vi được thiết kế bởi Edward Bernays vào những năm 1920, người được mệnh danh là “cha đẻ” của ngành PR và cũng là cháu họ của Sigmund Freud.
(cho anh em nào không biết thì ổng là Titan thuỷ tổ của phân tâm học học và tâm lý học hiện đại, sư phụ Carl Jung)
Bernays được một công ty sản xuất thịt xông khói thuê để tăng doanh số.
Lúc đó, thay vì quảng cáo thẳng “hãy mua bacon” như đám đông đang làm, ổng đã hỏi một bác sĩ: “Bữa sáng nên ăn no hay ăn nhẹ?”
Bác sĩ trả lời “nên ăn no”.
Sau đó Bernays viết thư hỏi tiếp 5,000 bác sĩ khác cùng câu hỏi đó, rồi dùng kết quả khảo sát này để tuyên bố: “4,500 bác sĩ khuyên nên ăn sáng no, và bacon kèm trứng là lựa chọn hoàn hảo.”
Đấy, từ đó đến giờ cả thế giới tin rằng bacon và trứng là bữa sáng “tự nhiên” của con người. (ít nhất là mở Mỹ). Nhưng thực tế đó chỉ là marketing tinh vi được ngụy trang thành “sự thật”.
Bernays còn chính tay viết trong cuốn “Propaganda” năm 1928 rằng: “Những kẻ thao túng cơ chế ẩn giấu của xã hội tạo thành một chính quyền vô hình, chính là sức mạnh cai trị thực sự của đất nước chúng ta.”
Và ổng đúng bản lĩnh, nói được làm được. Ổng đã chứng minh điều đó qua hàng chục chiến dịch khác, từ việc thuyết phục phụ nữ Mỹ hút thuốc lá (bằng cách gắn nó với “tự do và giải phóng phụ nữ”) cho đến việc tạo ra nhu cầu mua sắm hàng loạt trong xã hội tiêu dùng hiện đại.
Não bộ của chúng ta không được lập trình để TƯ DUY ĐÚNG. Não bộ được lập trình để SỐNG SÓT NHANH.
Anh em có bao giờ tự hỏi tại sao mình lại có cùng niềm tin vào những gì mà mọi người xung quanh anh em cũng tin không?
Tại sao khi phải lựa chọn, và bắt buộc phải quyết định, anh em có thể chọn tới chọn lui cho đã rồi hay chốt bằng thứ anh em ưng ý đầu tiên?
Tại sao khi được quyền mua bất kỳ cổ phiếu hay đồng crypto nào anh em thích, thì anh em lại chọn cái mà được bạn bè khuyên (nó mà mua rồi là mình mua luôn)?
Tại sao anh em lại bị đơ khi phải đối mặt với quá nhiều lựa chọn?
Đây chính là điểm mà Michael Stevens đào sâu trong video qua thí nghiệm về “sự tê liệt chọn lựa” của giáo sư Sheena Iyengar từ Đại học Columbia. Ở thí nghiệm gốc rất đơn giản: Đặt hai gian hàng bán mứt ở siêu thị. Gian thứ nhất có 24 loại mứt để khách chọn trong khi gian thứ hai chỉ có 6 loại.
Điều gì xảy ra?
Gian hàng với 24 lựa chọn thu hút nhiều người dừng lại xem hơn, nhưng chỉ có 3% người thực sự mua. Trong khi đó, gian hàng với 6 lựa chọn có ít người dừng lại hơn, nhưng tới 30% người mua hàng.
Anh em tính sơ lập tức thấy tỉ lệ chênh nhau là 10 lần. (giống việc anh em kiếm 10 tr/tháng còn bạn anh em kiếm 100tr vậy, nó làm 1 tháng gần bằng mình làm 1...năm).
Hiện tượng “tê liệt lựa chọn” này được phân tích sâu trong trong cuốn “The Paradox of Choice”, anh em muốn tìm hiểu thêm thì có thể tìm đọc thử. Đại ý là ổng chỉ ra rằng quá nhiều lựa chọn không chỉ làm chúng ta mất thời gian mà còn làm giảm chất lượng quyết định, tăng mức độ lo lắng, và cuối cùng khiến ta ít hạnh phúc hơn với kết quả đã chọn.
Anh em cứ quan sát bản thân thấy ngay ấy mà:
- Trưa nay không biết ăn gì vì quá nhiều món để ăn, chỉ cần book ship là có -> Thôi ai ăn gì mình ăn theo, hoặc ít nhất ai đó nói đi rồi mình chỉ gật hoặc lắc thôi.
- Đi chơi không biết đi đâu vì có quá nhiều chỗ có thể đi, xe sẵn xăng đầy vẫn không biết -> Thôi đi uống cà phê quán quen cho nhẹ nợ.
- Quá nhiều việc cần làm, không biết phải làm cái gì đầu tiên, cái nào cũng có vẻ quan trọng và cần thiết -> thôi mệt quá, lướt tóp tóp thư giãn đã tí tính tiếp.
Quá nhiều lựa chọn dẫn đến không biết làm gì, đứng im đúng nghĩa đen luôn!
Có một bà giáo sư ở Đại học Minnesota tên là Sophie Leroy nghiên cứu về “attention residue” hay “tàn dư chú ý”, và bả phát hiện ra rằng: Mỗi khi não bộ phải chuyển đổi giữa các lựa chọn khác nhau, nó mất trung bình 23 phút để tập trung hoàn toàn vào nhiệm vụ mới. Và nếu anh em đang xem xét 5 đến 7 lựa chọn cùng lúc thì não của anh em luôn ở trạng thái “bán tập trung” suốt cả ngày, không bao giờ làm việc được với 100% năng lượng.
Đây chính là lý do tại sao anh em làm việc 8 tiếng mỗi ngày nhưng cảm giác như không làm được gì cả.
Ý chí tự do (Free will)
Đây cũng là phần thú vị nhất, đáng suy nghĩ nhất và nổ não nhất trong video này.
Michael Stevens mời một nhóm người tham gia thí nghiệm với một chiếc máy đặc biệt. Máy này kết nối với não bộ và có thể dự đoán xem người tham gia sẽ nhấn nút bên trái hay bên phải... trước khi chính họ biết họ sẽ nhấn nút nào. Nghe ảo ma đúng không? Nhưng nó có thật đó anh em. (xem đi thì biết)
Thí nghiệm này dựa trên nghiên cứu của Benjamin Libet từ những năm 1980, sau đó được nhóm của John-Dylan Haynes tại Max Planck Institute phát triển thêm. Họ phát hiện ra rằng não bộ đưa ra quyết định trước khi ý thức của chúng ta nhận ra mình đã quyết định... tới 7 giây.
Có nghĩa là não bộ của anh em đã quyết định nhấn nút trái, nhưng 7 giây sau anh em mới “nghĩ” rằng “mình quyết định nhấn nút trái”. Trong 7 giây đó, anh em có cảm giác mình đang suy nghĩ, đang cân nhắc, đang “tự do lựa chọn”. Nhưng thực tế thì não đã chọn rồi, anh em chỉ đang nghĩ ra lý do để biện minh cho quyết định đó thôi.
Dịch ra tiếng người có nghĩa là, những thứ mà anh em “nghĩ” mình được tự do quyết định, thực ra đều có thể được phát hiện trước (bằng việc quan sát não).
Và ngày nay, mọi thứ đã phát triển hơn nữa, các thuật toán đã đi xa đến mức có thể dự đoán được khi nào anh em sẽ thích cái gì, như thế nào luôn.
Có thể anh em không tin, nhưng chỉ cần anh em trò chuyện với đứa bạn thân (bằng tin nhắn thôi), nền tảng có thể đánh giá được hành vi hiện tại của anh em, kết hợp với hành vi của bạn anh em (nó vừa mới mua xe oto), kết hợp với độ tuổi, sở thích cá nhân của anh em, tất tần tật các yếu tố để lại dấu vết trên online.
Thuật toán có thể biết chính xác khi nào anh em có thể có nhu cầu về một chiếc oto 4 chỗ, màu đỏ, phong cách thể thao, có độ bền cao và tiện nghi bên trong vượt trội, đặc biệt mua xe còn phải được tặng “chén”.
(tất cả những thứ xuất hiện trước mặt anh em, đều được thiết kế để khiến anh em làm 1 cái gì đó tiếp theo, hệt như phim Matrix)
Giải pháp = Không chọn
Nếu sợ quá thì đây là cách,
Thì hãy học Charlie Munger, phó chủ tịch của Berkshire Hathaway, đối tác của Warren Buffett, ổng có khối tài sản 2.6 tỷ USD mà ổng chỉ làm việc khoảng 4 đến 5 giờ mỗi ngày thôi. Ổng nổi tiếng với hàng loạt các mô hình tư duy đỉnh cao, thì đây là một trong các cách áp dụng để anh em xử lý vấn đề của chúng ta.
Tui gọi đây là “3 Cấp Quyết Định”, nghe hơi hai lúa nhưng hiệu quả hơi bị ghê nha.
Cấp 1: Quyết định KHÔNG QUAN TRỌNG (chiếm 60-70% quyết định mỗi ngày)
Đây là những quyết định kiểu: Ăn gì trưa nay? Mặc áo nào? Trả lời email này trước hay email kia trước? Gửi file qua Zalo hay qua email?
Phương pháp: Tung xu hay chọn ngẫu nhiên. (kiểu đếch quan tâm)
Đúng thế anh em không nghe nhầm đâu. Steve Jobs mặc cùng một kiểu áo đen mỗi ngày. Mark Zuckerberg mặc áo xám. Barack Obama chỉ mặc vest xanh hoặc xám.
Tại vì họ hiểu rằng não bộ chỉ có giới hạn “điểm ý chí” mỗi ngày, mỗi quyết định nhỏ đều tiêu tốn năng lượng. Roy Baumeister, giáo sư tâm lý học ổng gọi đây là “cạn kiệt ý chí” trong nghiên cứu năm 1998 của ổng.
Vậy nên với những quyết định không quan trọng, đừng suy nghĩ. Cứ chọn cái đầu tiên xuất hiện trong đầu, hoặc tung xu luôn. Tiết kiệm năng lượng não bộ cho những quyết định thực sự quan trọng.
Cấp 2: Quyết định ÍT RỦI RO (chiếm 20-25% quyết định)
Đây là những quyết định kiểu: Nên dùng tool marketing nào? Thuê agency A hay agency B? Tuyển ứng viên này hay ứng viên kia? Nên post bài lúc 9h sáng hay 6h chiều?
Phương pháp: Hỏi người có chuyên môn hoặc kinh nghiệm thực tế. (và đáng tin)
Không phải hỏi 10 người, không phải mày mò tìm hiểu tốn cả mấy tuần. Chỉ cần tìm 1 đến 2 người đã làm việc đó thành công, hỏi họ, rồi làm theo ngay. Và đã hỏi thì phải tin, cứ thể làm theo. Sai thì sửa, chứ đừng có ở đó mà còn nghĩ coi lời khuyên đó có đáng tin không thì lại bị cuốn tiếp vào vòng xoáy, cạn kiệt ý chí tiếp tập 2.
Cá nhân tui là với những thứ liên quan đến content, tui cứ Phan Việt mà vã thẳng, hắn nói sao thì tui nghe ý thế. Hay về chiến lược thì cứ anh Dac Nguyen nói A thì là A, làm luôn, khỏi phải phản biện suy nghĩ gì ráo. Những cái mình không có nhiều thời gian cho nó, không đủ trải nghiệm để trở nên xuất sắc vượt trội thì hãy tin người đã đạt kết quả đó rồi. (tất nhiên mình phải tin và chắc chắn họ sẽ muốn mình có lợi)
Thế nên anh em cũng vô cùng cần những mentor, những chuyên gia trong các ngành kiểu thế bên cạnh. Tốt nhân nên thiết kế cho mình các “tay chân thân tín” trong đủ lĩnh vực, thế nen vô cùng cần:
Bạn là bác sĩ (tai nạn có thể đến bất kỳ lúc nào)
Bạn là luật sư (muốn tồn tại được phải hiểu luật chơi)
Bạn là chủ doanh nghiệp (tham vọng cỡ nào thì lựa bạn cỡ đó)
Mentor là chiến lược gia (quyết định chỉ làm gì và bỏ qua gì)
Và vài mentor khác tuỳ ngành của anh em (content, ads, personal branding,...)
Và tất nhiên phải có một người mentor cốt, luôn cho mình các lời khuyên quan trọng là “nên học gì” tiếp theo để phát triển bản thân tốt nhất.
Cấp 3: Quyết định QUAN TRỌNG, RỦI RO CAO (chỉ chiếm 5-10% quyết định)
Đây là những quyết định kiểu: Nên nghỉ việc để khởi nghiệp không? Đầu tư 500 triệu vào dự án này? Chuyển hướng business sang lĩnh vực mới? Partner với người này?
Phương pháp: “Ai có lợi?” + Nghiên cứu thực chứng.
Trước khi đưa ra quyết định lớn, hãy dành vài ngày để tự hỏi:
“Ai là người có lợi nếu tôi làm điều này?”
“Tôi sẽ được lợi thế nào nếu làm điều này?”
“Ai sẽ là người có lợi lớn hơn trong dài hạn?”
Nếu câu trả lời là “người bán khóa học”, “agency tư vấn”, “guru nào đó”... thì nên cân nhắc hỏi thêm chuyên gia, có nhiều dấu hiệu cảnh báo cho anh em rồi đấy.
Việc tiếp theo anh em nên làm là tìm bằng chứng thực chứng.
Nó không phải ý kiến của 10 người đã dùng sản phẩm hay dịch vụ họ đăng (được thiết kế để mình thấy).
Không phải case study đầy những con số mơ ước mà người ta khoe ra.
Nó nên là nghiên cứu khoa học được công bố, hoặc số liệu thực tế có liên quan đến thứ anh em định nhảy vào.
Cách làm dễ nhất thời nay mà tui hay làm đó hỏi AI, rằng với các vấn đề tui đang gặp phải thì đâu là những yếu tố then chốt dẫn đến thành công, và nếu như tui đang phải lựa chọn người giúp tui làm được điều đó thì tui nên tập trung vào những yếu tố gì, làm thế nào để biết được họ có phù hợp với những yếu tố đó hay không?
Sau đó tui đưa thông tin về những quyết định có thể xảy ra của tui cho AI nó phân tích.
Vô cùng sâu sắc, anh em nào thử rồi sẽ thấy phải há hốc mồm với nó luôn.
Sau khi có đủ các góc nhìn rồi, tui mới đưa ra quyết định sau cùng. Tui sẽ không đưa ra quyết định ngay vào lúc thấy các thông tin (được thiết kế để mình thấy) luôn đâu. Và các anh em cũng nên thử cách đó.
Kết
Tóm lại, “Luật 3 Cấp Quyết Định” giúp anh em thoát khỏi tình trạng tê liệt lựa chọn bằng cách phân loại quyết định thành 3 cấp độ rõ ràng.
65% quyết định không quan trọng thì đừng nghĩ, cứ làm đại đi.
25% quyết định ít rủi ro thì hỏi người có kinh nghiệm, làm luôn sau khi hỏi.
10% quyết định quan trọng mới cần dành thời gian nghiên cứu kỹ.
Cả 3 cách đều không đòi hỏi anh em phải thông minh hơn, học nhiều hơn, hay đầu tư thêm tiền. Chỉ cần phân loại đúng và áp dụng đúng phương pháp cho từng cấp là ngon.
Cái lợi của nó là anh em tiết kiệm được vô cùng nhiều năng lượng và thời gian cho bản thân (để tạo ra kết quả tốt hơn, hiệu suất cao hơn) trong khi tận dụng được trí tuệ của người xuất sắc (phải đánh đổi bằng thời gian và tiền bạc).
Nếu để tự mình đạt được đến cấp độ của họ (trong từng chuyên môn), cả đời này mình cũng chưa chắc tiến được tới đó.
(và đây rõ ràng là hack game).
Vào một ngày đẹp trời nào đó của 10 năm sau, khi ngồi thư thái ban công của villa mặt biển vừa mua, có thể anh em sẽ ngẫm lại và nhận ra rằng: Mình thành công không phải vì mình giỏi hơn người khác, mà vì anh em biết khi nào nên chọn, khi nào nên tin và làm theo răm rắp 100%.
Anh em thấy thương cho những người cũng đi hỏi ý kiến người này kia, có cả chuyên gia trong đó nhưng rồi họ không tin, họ cứ mắc kẹt với cái mớ suy nghĩ rối mù và mãi không dám hành động bất kỳ cái gì.
Vì quá nhiều lựa chọn.
Chúc mừng anh em đã hiểu được bí mật của xã hội tràn đầy “một nửa sự thật” này, mong rằng lần tiếp theo khi muốn làm một điều gì đó, anh em sẽ hãy dành ra 1 phút và trả lời được câu:
“Ai sẽ là người có lợi thực sự nếu mình làm điều này?”
Và nếu như bây giờ tui nói rằng, “anh em hãy comment đi” thì ai là người thực sự sẽ có lợi trong tình huống này?
Ha ha tui đoán là cả hai, anh em được “nhớ lại nội dung quan trọng nhất” còn tui thì “được ghi nhận từ đám đông.”
(quá dễ đúng hem?)
---
Thông Phan,
Giúp người giỏi chạm đúng tầm thu nhập.